Odnos kompozitora i izvođača u delima za bajan i harmoniku Sofije Gubajduline
Predmet ovog istraživanja čine dela za harmoniku i bajan Sofije Gubajduline, sa posebnim osvrtom na to kako dijalog između kompozitora i izvođača oblikuje muzičku formu, interpretaciju i pojam autorstva.
Kao izvođač savremene muzike, smatram da se muzička dela mogu retko posmatrati kao nešto konačno i zatvoreno, već kao rezultat stalnog dijaloga. Taj dijalog može se odvijati kroz neposrednu saradnju sa kompozitorima, ali i kroz lični proces upoznavanja i razumevanja njihovog muzičkog jezika u širem smislu. U takvom odnosu, izvođač retko ostaje po strani. On ili ona aktivno učestvuju u oblikovanju dela — nekada suptilno kroz interpretaciju, a nekada vrlo jasno — kroz odluke i predloge koje nastaju u samom kreiranju dela. Takva iskustva dovela su me do preispitivanja ustaljenih pretpostavki o autorstvu, o značaju doprinosa izvođača i o autoritetu partiture, koja se često doživljava kao nešto čvrsto i nepromenljivo.
Međutim, radeći sa savremenim kompozitorima, često sam nailazio na drugačiju sliku: autori su bili otvoreni za dijalog, prilagođavanje, pa i za određene izmene teksta uvažavajući moje sugestije. Ova otvorenost za dijalog otvara nova pitanja. Kako se autoritet dela, ali i stvaraoca u praksi zapravo uspostavlja i preispituje? I u kojoj meri dijalog nastavlja da oblikuje delo i nakon što je zapisano? Iz tih pitanja proisteklo je i ovo istraživanje.
Moja doktorska disertacija, odbranjena na Univerzitetu u Torontu, Odnos kompozitora i izvođača u delima za bajan i harmoniku Sofije Gubajduline (2017), bavi se načinima na koje je Sofija Gubajdulina — jedna od najznačajnijih savremenih kompozitorki — sarađivala sa istaknutim izvođačima na bajanu i harmonici, među kojima su Fridrih Lips (Rusija), Elzbet Mozer (Nemačka), Gair Draugsvol (Danska) i Injaki Alberdi (Španija).
U ovom istraživanju bavim se kreativnim procesima koji su se odvijali iza nekih od najznačajnijih dela Sofije Gubajduline za harmoniku — De Profundis (1978), Silenzio (1991), Fachwerk (2009) i Cadenza (2010) — kompozicija koje su nastajale, a u pojedinim slučajevima i bile značajno revidirane kroz blizak dijalog sa izvođačima. Oslanjajući se na intervjue vođene kako sa samom kompozitorkom, tako i sa izvođačima sa kojima je sarađivala, kao i na analizu partitura i snimljenih izvođenja, razmatram na koji način ove saradnje funkcionišu kao procesi zajedničkog stvaranja, u kojima se kompozitorski glas oblikuje kroz stalnu interakciju sa izvođačima. U tom smislu, ova dela nisu samo napisana, već i oblikovana kroz proces razmene koji se odvijao na probama i nastupima.
Takođe razmatram na koji su način procesi proba i izvođenja dela In Croce (1979) u verziji za violončelo i harmoniku uticali na kompozitorku i konačni oblik dela kroz vreme, uključujući komparativnu analizu snimljenih interpretacija u odnosu na razvoj partiture i dokumentovane dijaloge između izvođača i kompozitora. Posebna pažnja posvećena je ulozi bajana i harmonike kao instrumenata, čije tehničke i strukturne specifičnosti često zahtevaju zajedničke istraživačke pristupe kompozitora i izvođača a koji se suštinski razlikuju od onih karakterističnih za standardizovane klavijaturne instrumente.
Kao teorijski okvir oslanjam se na knjigu Art Worlds (1982) Hauarda Bekera, koja umetnička dela opisuje kao rezultat suštinski kolektivnih procesa između umetnika i njihovih saradnika. Ova perspektiva omogućila mi je da preispitam pitanja autorstva, autorskog autoriteta, vernosti partituri i uloge izvođača u savremenoj muzičkoj praksi.
Kao izvođač, muzici Sofije Gubajduline pristupao sam iznutra, izvodeći njena dela De Profundis i Et Expecto za solo harmoniku, kao i kamerne kompozicije poput In Croce i Silenzio. Za mene, Gubajdulina nije bila samo predmet istraživanja, već kompozitorka kroz čije sam stvaralaštvo po prvi put zakoračio u svet savremene muzike. Njena dela zauzimaju posebno mesto: ona otvaraju prostor za interpretativnu slobodu, a istovremeno ostaju precizno određena notnim zapisom. Upravo ta napetost — između otvorenosti i ograničenja — nalazi se, verujem, u središtu izražajne snage muzike Sofije Gubajduline i vodi ka širim pitanjima kojima se bavim u ovoj disertaciji.
Disertacija je dostupna putem institucionalnog repozitorijuma Univerziteta u Torontu – TSpace
Sofija Gubajdulina – In Croce (1979/1991)
Izvode Maria Kligel (violončelo) i Elzbet Mozer (bajan)